14 Nisan’dan Sonra: Korku, Yas ve Cevap Arayışı
Yaşanan saldırıların ardından toplum olarak korku, yas ve öfke içindeyiz. Ancak cevap ararken kolay suçlulara değil; ihmal zincirlerine, ruh sağlığına, silaha erişime ve dijital şiddet ağlarına bakmamız gerekiyor.
14 Nisan’dan beri memleketi büyük bir korku ve belirsizlik sardı. Aileler perişan, öğrenciler tedirgin, çocuklarımız korkuyor. Böyle bir dönemde endişe içinde olmak çok doğal.
Öncelikle hayatını kaybeden öğretmenimize ve öğrencilerimize rahmet, ailelerine ve yakınlarına başsağlığı diliyorum. Yaralanan herkese de acil şifalar diliyorum.
Bugün konuşmak istediğim konu tam olarak bu: Şanlıurfa/Siverek’te başlayan, ardından Kahramanmaraş’ta çok daha ağır bir acıya dönüşen ve başka şehirlerde de endişe yaratan bu olaylar zinciri.
Herkesin aklında aynı soru var:
Neden?
Cevap Tek Bir Yerde Değil
Bu sorunun cevabı tek bir başlıkta saklı değil. Toplum, psikoloji, aile, okul ortamı, silaha erişim, dijital topluluklar ve medyanın olayları ele alma biçimi birlikte düşünülmeli.
Uzmanlık alanım doğrudan bu konu olmasa da bir araştırmacı olarak uzmanların söylediklerine ve mevcut çalışmalara baktığımda, meselenin “tek bir sebebe” indirgenemeyeceğini görüyorum.
Bu nedenle günlerdir bazı haberlerde öne çıkarılan “şiddet içerikli oyunlar yaptı” açıklaması bana yeterli gelmiyor. Hatta bu açıklama, asıl konuşmamız gereken daha büyük sorunların üzerini örtebilir.
Taklit Etkisi ve Haberlerin Yayılma Gücü
Her şey Şanlıurfa/Siverek’te yaşanan saldırı ile başladı. Bu olay haberleştirildi, sosyal medyada yayıldı ve kısa sürede herkesin gündemine girdi.
Böyle olaylarda literatürde “copycat effect” olarak bilinen bir taklit etkisinden söz ediliyor. Yani benzer düşüncelere sahip, kırılgan ya da şiddete yönelme riski taşıyan kişiler, önceki bir saldırıyı kendileri için bir model ya da tetikleyici olarak görebiliyor.
Bu, hiçbir şekilde failleri mazur göstermez. Hangi gerekçe ya da bahane öne sürülürse sürülsün, masum insanlara yönelen şiddetin kabul edilebilir bir tarafı yoktur.
Ancak toplumsal olarak şunu anlamamız gerekiyor: Böyle olayların nasıl haberleştirildiği, failin nasıl görünür kılındığı ve olayın sosyal medyada nasıl dolaşıma sokulduğu önemlidir.
Faili merkeze alan, onu “ikonlaştıran” ya da ayrıntıları sansasyonel biçimde yayan her yaklaşım, riskli kişiler üzerinde ters bir etki yaratabilir.
Silaha Erişim Meselesi
Bu olaylarda en önemli başlıklardan biri silaha erişimdir.
Bir çocuğun ya da gencin ateşli silaha erişebilmesi, tek başına bile ciddi bir alarm sebebidir. Silahların evde bulunması, saklanma koşulları, kilit sistemi, anahtara erişim ve aile içi denetim gibi konular ayrıntılı şekilde incelenmelidir.
Burada spekülasyon yapmak doğru olmaz. “Anahtarı biliyor muydu?”, “silah gerçekten kilitli miydi?”, “ihmal var mıydı?” gibi soruların cevabını yetkililer vermelidir.
Fakat açık olan bir şey var: Silaha erişim kolaylaştıkça, öfke, kriz, takıntı ya da radikalleşme anlarında yaşanabilecek zarar da büyüyor.
Oyunları Kolay Suçlu İlan Etmek
Şiddet içerikli oyunların bu saldırıların temel sebebi olduğu iddiası bana oldukça zayıf geliyor.
Ben de bu tür oyunları oynadım. Sadece ben değil, milyonlarca insan her gün oynuyor. Eğer şiddet içerikli oyunlar tek başına böyle saldırılara yol açsaydı, dünyada çok daha yaygın ve doğrudan bir tablo görmemiz gerekirdi.
Araştırmalara bakıldığında, şiddet içerikli oyunların saldırgan düşünce ya da davranışlarla ilişkisi üzerine tartışmalar bulunsa da, bu oyunları doğrudan okul saldırıları ya da kitlesel şiddetle ilişkilendirmek için güçlü bir kanıt olmadığı görülüyor.
Bu noktada “ahlaki panik” kavramı önemli. Toplum büyük bir travma yaşadığında, karmaşık bir soruna hızlı ve kolay bir suçlu arama eğilimi gösterebilir. Oyunlar da bu tür dönemlerde sık sık hedef haline getiriliyor.
Oysa asıl konuşmamız gereken başlıklar daha ağır: aile içi iletişim, ruh sağlığı, okul güvenliği, sosyal izolasyon, dijital şiddet toplulukları, silaha erişim ve erken uyarı işaretlerinin ciddiye alınmaması.
Çocukların Eğlencesini Değil, Riskleri Konuşalım
Oyunları tamamen hedef göstermek, çocukların eğlencesini gereksiz yere kısıtlamaya yol açabilir. Daha da kötüsü, gerçek riskleri görünmez kılabilir.
Mesele yalnızca çocuğun ekranda ne oynadığı değildir. Mesele çocuğun ne yaşadığı, kimlerle konuştuğu, hangi içeriklere maruz kaldığı, hangi gruplarda bulunduğu, neye erişebildiği ve çevresindeki yetişkinlerin bu işaretleri fark edip edemediğidir.
Bu yüzden ebeveynlerin ve eğitimcilerin sorması gereken soru şu olmalı:
Çocuğum ne oynuyor? kadar, çocuğum ne hissediyor, kimlerle temas ediyor ve neye erişebiliyor?
Doğrulanmamış İddialara Dikkat
Saldırılardan sonra failler hakkında çok sayıda iddia dolaşıma girdi. Özel hayat, ilişkiler, cinsiyet kimliği, kıyafetler ve kişisel yazışmalar üzerinden birçok yorum yapıldı.
Bu noktada dikkatli olmak gerekiyor. Doğrulanmamış bilgiler üzerinden kesin hüküm vermek hem yanlış yönlendirme yaratır hem de bazı grupların hedef gösterilmesine sebep olabilir.
Bir failin özel hayatına, kimliğine ya da ilişkilerine dair iddialar, resmi ve güvenilir kaynaklarla doğrulanmadıkça “sebep” gibi sunulmamalıdır.
Özellikle LGBTQI+ bireyleri hedef alabilecek söylemlerden uzak durmak gerekir. Böyle dönemlerde nefret söylemi çok hızlı yayılır ve gerçek sorunların üzerini örter.
Bu olayları anlamaya çalışırken hedefimiz bir kimliği suçlamak değil; şiddeti mümkün kılan koşulları ortaya çıkarmak olmalıdır.
Dijital Şiddet Ağları ve Kapalı Topluluklar
Bu olaylarla birlikte, uzun süredir varlığı konuşulan bazı dijital topluluklar da yeniden gündeme geldi. Özellikle şiddeti teşvik eden, saldırganlığı yücelten, failleri öven ya da gençleri radikalleştiren gruplar ciddi biçimde incelenmeli.
Bu mesele yalnızca “hangi bilgi yayıldı?” sorusuyla sınırlı kalmamalı.
Asıl sorular şunlar olmalı:
Bu gruplar gençlere nasıl ulaşıyor?
Şiddeti nasıl normalleştiriyorlar?
Kimler tarafından yönetiliyorlar?
Platformlar ve yetkililer bu yapıları nasıl engelleyebilir?
Telegram gibi platformların bu bağlamda gündeme gelmesi anlaşılır. Ancak mesele yalnızca bir uygulama meselesi değildir. Daha geniş bir dijital güvenlik, denetim ve erken müdahale meselesidir.
Medyanın Sorumluluğu
Medyanın bu tür olayları aktarırken çok dikkatli olması gerekiyor.
Failin adı, görüntüsü, manifestosu, özel hayatı ya da saldırı ayrıntıları gereğinden fazla öne çıkarıldığında, bu içerikler bazı kişiler için tehlikeli bir ilgi alanına dönüşebilir.
Haberin amacı toplumu bilgilendirmek olmalıdır; faili büyütmek, olayı sansasyonelleştirmek ya da korkuyu çoğaltmak değil.
Bu yüzden medya dilinde mağdurlar, önleme yolları, toplumsal destek ve yetkililerin sorumlulukları daha fazla yer almalıdır.
Çıkarılması Gereken Dersler
Maalesef çok trajik olaylar yaşandı. Üstelik bazı yönleriyle bunlar önlenebilecek olaylardı.
Eğer erken uyarılar daha ciddiye alınsaydı, silaha erişim daha sıkı denetlenseydi, dijital şiddet ağları daha erken fark edilseydi ya da riskli davranışlar daha hızlı değerlendirilseydi belki bugün başka şeyler konuşuyor olacaktık.
Bu olaylardan ders çıkarmak zorundayız.
Kolay suçlular aramak yerine şu başlıklara odaklanmalıyız:
- Silaha erişim
- Okul güvenliği
- Ruh sağlığı desteği
- Aile içi iletişim
- Dijital radikalleşme
- Sosyal izolasyon
- Medyanın sorumlu haberciliği
- Erken uyarı işaretlerinin ciddiye alınması
Çünkü bu mesele tek bir oyunla, tek bir kimlikle, tek bir aileyle ya da tek bir platformla açıklanamayacak kadar ciddi.
Son Söz
Bu acıların tekrar yaşanmaması için daha dürüst, daha soğukkanlı ve daha sorumlu bir şekilde konuşmak zorundayız.
Hayatını kaybeden öğretmenimize ve öğrencilerimize rahmet diliyorum.
Ailelerine, yakınlarına, arkadaşlarına ve tüm milletimize baş sağlığı diliyorum.